Wonen er mensen op Antarctica? Dit is de situatie op het ijscontinent

Op Antarctica wonen geen vaste bewoners, maar er verblijven wel degelijk mensen. Volgens het Antarctisch Verdrag is het niemand toegestaan om er permanent te wonen. Toch schatten onderzoekers de bevolking op ten minste duizend mensen tegelijk, afhankelijk van het seizoen. Die mensen zijn vrijwel allemaal wetenschappers of ondersteuningsmedewerkers die tijdelijk op het continent verblijven.

Wonen er mensen op Antarctica? Ja, maar niet permanent

Het verschil tussen wonen en verblijven is op Antarctica groot. Niemand heeft er een thuis in de gebruikelijke zin van het woord. Er is geen bevolking die er geboren is, opgroeit of oud wordt. Wat er wel is, zijn onderzoeksstations waar mensen voor een bepaalde periode naartoe gaan om wetenschappelijk werk te doen. Zodra hun opdracht erop zit, gaan ze terug naar hun thuisland.

Het Antarctisch Verdrag, ook wel het Antarctic Treaty genoemd, regelt dit officieel. Dit verdrag bepaalt dat Antarctica gebruikt mag worden voor vreedzame doeleinden en wetenschappelijk onderzoek, maar permanente bewoning is daarin uitdrukkelijk niet toegestaan.

Hoeveel mensen verblijven er op het continent?

Het aantal mensen op Antarctica wisselt sterk per seizoen. In de zomermaanden, die in het zuidelijk halfrond lopen van oktober tot februari, verblijven er naar schatting rond de duizend tot meer dan vierduizend mensen tegelijk op het continent. In de winter daalt dat aantal flink, omdat veel stations dan sluiten of sterk inkrimpen vanwege de extreme omstandigheden.

De winter op Antarctica is bar en onvriendelijk. Temperaturen kunnen dalen tot ver onder de min vijftig graden Celsius. Buiten werken is dan nauwelijks mogelijk en aanvoer van voorraden is vrijwel uitgesloten. Alleen de meest essentiële stations blijven dan bemand, met een kleine groep mensen die zich wekenlang niet buiten het station begeven.

Wie verblijven er dan precies?

De mensen op Antarctica zijn bijna zonder uitzondering wetenschappers, ingenieurs en logistiek medewerkers. Ze werken op onderzoeksstations van verschillende landen. Denk aan stations van Argentinië, Australië, de Verenigde Staten, Noorwegen en tientallen andere landen die bij het Antarctisch Verdrag zijn aangesloten.

Op het Amerikaanse McMurdo Station, een van de grootste stations, kunnen in de zomer enkele honderden mensen tegelijk verblijven. Er is een kantine, een winkel, een ziekenbarak en andere basisvoorzieningen. Het lijkt daarmee een beetje op een klein dorp, maar het is nadrukkelijk een tijdelijke werkplek, geen woonplaats.

Naast wetenschappers zijn er ook toeristen die Antarctica bezoeken op expedities met schepen. Zij verblijven echter niet op het vasteland zelf, of slechts voor een paar uur tijdens een uitstap. Ze tellen niet mee als mensen die er wonen of verblijven in de werkelijke zin.

Waarom is permanente bewoning verboden?

Het Antarctic Treaty uit 1959 heeft Antarctica aangewezen als een vredeszone voor wetenschappelijk onderzoek. Geen enkel land mag er aanspraak op maken als eigen grondgebied, en er mogen geen militaire activiteiten plaatsvinden. Permanente bewoning zou leiden tot claims op land en mogelijk tot conflicten. Door iedereen de status van tijdelijk bezoeker te geven, blijft Antarctica neutraal en beschermd.

Daarnaast speelt de kwetsbaarheid van het ecosysteem een grote rol. Antarctica is een van de meest ongerepte plekken op aarde. Permanente nederzettingen zouden een enorme druk leggen op het milieu, de diersoorten en het klimaat ter plekke.

Hoe ziet het dagelijks leven eruit op een onderzoeksstation?

Leven op een Antarctisch station is heel anders dan het leven dat de meeste mensen kennen. Medewerkers werken lange dagen, slapen in kleine kamers en hebben weinig privacy. Contact met familie thuis verloopt via internet of telefoon, maar de verbinding is niet altijd stabiel.

Eten, kleding, brandstof en alle andere benodigdheden worden aangevoerd per schip of vliegtuig. In de winter zijn die aanvoerroutes gesloten. De mensen die dan op het station zijn, moeten het doen met wat er is. Dat vraagt een sterke mentaliteit en goede samenwerking binnen een klein team.

Ondanks de harde omstandigheden zijn er mensen die meerdere jaren achter elkaar terugkeren naar Antarctica. Voor veel wetenschappers is het een unieke plek om onderzoek te doen dat nergens anders op aarde mogelijk is, zoals het bestuderen van het klimaatverleden via ijskernen of het observeren van de atmosfeer boven de zuidpool.

Wat betekent dit in de praktijk?

• Op Antarctica wonen geen vaste bewoners. Verblijf is altijd tijdelijk.
• Het Antarctisch Verdrag verbiedt permanente bewoning op het hele continent.
• In de zomer verblijven er naar schatting duizend tot meer dan vierduizend mensen, in de winter veel minder.
• Vrijwel iedereen op Antarctica is wetenschapper of ondersteuningsmedewerker.
• Toeristen bezoeken Antarctica, maar verblijven er zelden langer dan een dag op het vasteland zelf.
• Alle voorzieningen worden van buiten aangebracht. Het continent produceert zelf niets voor menselijk gebruik.

Antarctica blijft een bijzondere uitzondering

Geen enkel ander continent ter wereld kent deze situatie. Antarctica heeft geen eigen bevolking, geen steden en geen landen die er officieel zeggenschap over hebben. Het is een gedeeld werelderfgoed dat beheerd wordt via internationale samenwerking. De mensen die er verblijven, doen dat met een doel en een einddatum. Ze wonen er niet. Ze werken er, voor een tijd, op een van de meest afgelegen plekken die de aarde kent.

Veelgestelde vragen

Is er ooit iemand geboren op Antarctica?
Ja, er zijn een klein aantal mensen geboren op Antarctica, voornamelijk op stations van Argentinië en Chili. Dit gebeurde in de twintigste eeuw, deels als symbolisch gebaar om aanspraken op het gebied te versterken. Tegenwoordig worden zwangere vrouwen naar het vasteland teruggestuurd voordat ze bevallen, zodat geboortes op Antarctica zo goed als niet meer voorkomen.

Welk land heeft het grootste onderzoeksstation op Antarctica?
De Verenigde Staten beheren het McMurdo Station, dat geldt als een van de grootste en meest uitgebreide stations op Antarctica. Het biedt in de zomermaanden plaats aan een grote groep wetenschappers en ondersteunend personeel en beschikt over uitgebreidere voorzieningen dan de meeste andere stations.

Hebben mensen die op Antarctica verblijven een nationaal paspoort nodig?
Antarctica heeft geen eigen nationaliteit of grensbewaking. Mensen reizen er naartoe via hun eigen land en met het paspoort van hun thuisland. Er is geen visum voor Antarctica, maar toegang verloopt altijd via een nationaal programma of een erkende expeditie.

Wat gebeurt er als iemand ziek wordt op een Antarctisch station?
Als iemand ernstig ziek wordt op een Antarctisch station, is medische hulp beperkt aanwezig via een arts of verpleegkundige ter plekke. Bij een ernstige situatie wordt geprobeerd de persoon zo snel mogelijk te evacueren naar een ziekenhuis op het vasteland. In de winter is dat vanwege de weersomstandigheden soms wekenlang onmogelijk, wat de risico’s aanzienlijk vergroot.